It is not a blind date!…

Trust everybody, but cut the cards

Ο όρος πίστωση (credit) προέρχεται από το Λατινικό ρήμα credere που σημαίνει εμπιστεύομαι. Ήδη από τη “βάφτισή” της λοιπόν η οικονομική λειτουργία, που ξεκινά όταν κάποιο κεφάλαιο φεύγει από τα χέρια κάποιου (πιστωτής) που το έχει και δεν το χρειάζεται τώρα (1) για να καταλήξει στα χέρια κάποιου (οφειλέτης) ο οποίος το χρειάζεται τώρα(2) αλλά δεν το έχει κι ολοκληρώνεται όταν το κεφάλαιο επιστρέφει ξανά στο πατρικό του, δείχνει πως η ουσία της βρίσκεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη πως θα τηρηθούν τα συμφωνημένα. Η “ενηλικίωσή” της ήρθε την εποχή της μετάβασης στη βιομηχανική εποχή, όταν η οικονομία έντασης κεφαλαίου  απαιτούσε να βγει το χρυσάφι από τα σεντούκια και να επενδυθεί στην παραγωγή. Οι δυτικές κοινωνίες λοιπόν διανύουν πια τον πέμπτο αιώνα παρουσίας των όρων “πιστωτής”, “οφειλέτης” και “δάνειο”, με την σύγχρονή τους μορφή, στην καθημερινή τους κουλτούρα.

330px-WinonaSavingsBankVault

Προκειμένου να μεγιστοποιηθεί το κεφάλαιο που δυνητικά θα συμμετείχε στην πιστωτική λειτουργία ελαχιστοποιήθηκαν οι προϋποθέσεις που χρειάζεται να πληρούν πιστωτής κι οφειλέτης to the bare minimum: δεν απαιτούνται υψηλά ιδανικά, κοινωνικές ευαισθησίες, άμεμπτος ηθική ή αισθήματα αγάπης προς τον πλησίον μα – απλά – να τηρηθεί μια συμφωνία. Η μετάβαση στη βιομηχανική εποχή στηρίχθηκε (και) στις πιστώσεις που απατεώνες, δολοφόνοι ή κύναιδοι προσέφεραν σε απατεώνες, δολοφόνους και κύναιδους αφού προηγουμένως συμφώνησαν μεταξύ τους πως δεν θα εξασκήσουν τις προσφιλείς τους ασχολίες ο ένας εναντίον του άλλου – τουλάχιστον, για όσον καιρό “τρέχει” το δάνειο…

Ευτυχώς! Αν γινόταν το λάθος μόνο καλοί άνθρωποι να δανείζουν μόνο καλούς ανθρώπους τότε τα χωράφια μάλλον θα τα όργωναν ακόμα άροτρα ζεμένα σε ζευγάρια βόδια. Και θα ήμασταν όλοι πιο κοντοί, πιο αδύνατοι, με κρύα σπίτια το χειμώνα, με λιγότερες γνώσεις, με λιγότερα ταξίδια, με συντομότερη ζωή, πολύ λιγότεροι(3). Και στη προβιομηχανική κοινωνία, η οποία μετά την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έκανε τεράστια βήματα πίσω στην παραγωγή και το εμπόριο, όποιος κατάφερνε να έχει χρυσάφι στα σεντούκια του ήταν συνήθως άνθρωπος που, κατά τα κοινώς λεγόμενα, θα σκότωνε και τη μάνα του για τα λεφτά (4). Πώς λοιπόν θα πειστεί ένας φυλάργυρος να ανοίξει το σεντούκι του;

Η καπιταλιστική οικονομία, έτσι κι αλλιώς πάντοτε πιο τρυφερή κι ευαίσθητη προς εκείνον που έχει το κεφάλαιο παρά προς εκείνον που δεν το έχει και το αναζητά, προσπάθησε από την αρχή να δώσει κίνητρα και να προσφέρει εξασφαλίσεις προκειμένου ο κεφαλαιούχος να δεχτεί με βαριά καρδιά αποχωριστεί για λίγο καιρό το πολυαγαπημένο του χρυσάφι για να γίνει πιστωτής κάποιου οφειλέτη: το κεφάλαιο θα επέστρεφε στην πατρική εστία με τόκο (για να απαλύνει έτσι η οδύνη του αποχωρισμού) ενώ ο οφειλέτης θα υποθήκευε ένα δικό του περιουσιακό στοιχείο ως εξασφάλιση του πιστωτή στην περίπτωση που κάτι δεν πήγαινε καλά(5).

Και πάνω απ’όλα ξεκούραστα και χωρίς αγωνίες: το κτήμα θα γεμίσει το σεντούκι αν η σοδειά είναι καλή, ο στάβλος αν οι αγελάδες είναι γερές και βγάλουν γάλα, τα μπαχαρικά αν το πλοίο που τα φέρνει καταφέρει να πιάσει λιμάνι, μα το δάνειο γεμίζει το σεντούκι απλά και μόνο με τον χρόνο να κυλάει…Η ουσία της πίστωσης ωστόσο βρίσκεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη πως θα τηρηθούν τα συμφωνημένα. Κι όταν πιστωτής κι οφειλέτης βρίσκονται καθισμένοι ο ένας απέναντι στον άλλο με το κεφάλαιο ακουμπισμένο στο τραπέζι έτοιμο να αλλάξει χέρια ο καθένας τους σκέφτεται το ίδιο πράγμα: μου λέει την αλήθεια αυτός εδώ;

Ο οφειλέτης γνωρίζει πάντα περισσότερα από τον πιστωτή. Μόνο ο πρώτος ξέρει τον πραγματικό σκοπό για τον οποίο χρειάζεται το κεφάλαιο, αν το τελευταίο αρκεί για το σκοπό που προορίζεται, αν μπορεί να το επιστρέψει μαζί με τον συμφωνημένο τόκο, αν θέλει να το επιστρέψει (κρυφή γνώση, κατά τους οικονομολόγους). Και μόνο ο οφειλέτης γνωρίζει πού πηγαίνει στα αλήθεια το κεφάλαιο το οποίο δανείστηκε, αν θα πληρώσει την επόμενη δόση, αν με το δάνειο “για το εργοστάσιο” αγόρασε εκείνη τη χαριτωμένη βιλίτσα στο Ρίο ντε Τζανέιρο κι έστειλε και τη μπουλντόζα να ισοπεδώσει το υποθηκευμένο πατρικό του πριν πάρει το αεροπλάνο (κρυφές ενέργειες, κατά τους οικονομολόγους). Κι είναι αυτή η ασυμμετρία της πληροφορίας (information assymetrics) που έχουν στη διάθεσή τους ο πιστωτής κι ο οφειλέτης που αποτέλεσε την θρυαλλίδα για τη δημιουργία των ευαγών ιδρυμάτων που συνηθίσαμε να αποκαλούμε τράπεζες.

STC 22296, title page

Οι τράπεζες είναι παραπροϊόν της δυσπιστίας των ανθρώπων όταν καλούνται να εμπιστευθούν ο ένας τον άλλο σε θέματα χρημάτων(6). Ο χρυσοχόος της προβιομηχανικής εποχής ήταν συνήθως ο θησαυροφύλακας του πλούσιου πελάτη έναντι κάποιου ενοικίου. Όταν ο πελάτης έγινε πιστωτής κι ο χρυσοχόος έγινε πλέον θησαυροφύλακας και του οφειλέτη (ο χρυσός άλλαζε χέρια μα παρέμενε στο χρηματοκιβώτιο), η εισαγωγή της διπλογραφικών βιβλίων τον έκανε (και) λογιστή. Κι όταν ο πιστωτής ζήτησε από τον χρυσοχόο-λογιστή την παρακολούθηση (monitoring) της αποπληρωμής του δανείου κι αργότερα την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας (screening) των υποψήφιων οφειλετών – και τα δύο εργαλεία οικοδόμησης της εμπιστοσύνης που απαιτεί μια δανειακή πράξη – ο χρυσοχόος-λογιστής έγινε και αξιολογητής. Και τέλος τραπεζίτης, όταν η τεχνογνωσία που απέκτησε εξυπηρετώντας δύσπιστους πελάτες σε μια οικονομική λειτουργία (πίστωση) που απαιτεί εμπιστοσύνη τού επέτρεψε να γίνει πιστωτής ο ίδιος, και μάλιστα με δανεικά κεφάλαια προερχόμενα από εκείνους που αποκάλεσε πλέον καταθέτες της τράπεζάς του.

Το colpo grosso της οικονομίας της βιομηχανικής εποχής λοιπόν πέτυχε: δεν χρειαζόταν πλέον ο πιστωτής να εμπιστεύεται τον οφειλέτη, αρκεί κι οι δυο τους να εμπιστεύονταν τον τραπεζίτη. Ο χρυσός βγήκε απ’τα σεντούκια κι επενδύθηκε στην παραγωγή, κι ο νέος πλούτος που δημιουργήθηκε έγινε με τη σειρά του νέα δάνεια για να δημιουργηθεί κι άλλος πλούτος, κ.ο.κ. Κι όλος ο πλούτος πλέον περνούσε μέσα από τις τράπεζες. Κι η αρχική τραπεζική του χρυσοχόου-θησαυροφύλακα των πλούσιων πελατών μετατράπηκε στη μαζική τραπεζική της βιομηχανικής εποχής όπου ο καταθέτης γνωρίζει πως η τράπεζα δεν θα αποθηκεύσει τα χρήματά του αλλά θα τα δανείσει την επόμενη κιόλας στιγμή σε κάποιον άλλο. Κι αυτό το τελευταίο απαίτησε εκπαίδευση. Η καπιταλιστική οικονομία της έντασης κεφαλαίου εκπαίδευσε από τότε τους πολίτες – καταθέτες πως αν η τράπεζα δεν προσέξει ποιον δανείζει εσύ θα χάσεις τις οικονομίες σου.

Καμιά “προτεσταντική ηθική” δεν κρύβεται πίσω από αυτό. Κρύβεται απλά και μόνο η ανάγκη να συνεχίσει το κεφάλαιο να κυκλοφορεί, να τροφοδοτεί την πιστωτική λειτουργία, να μην ξαναμπεί στα σεντούκια και τα στρώματα. Όσοι – δηλαδή όλοι μας – λοιπόν υποχρεωτικά (εφόσον ο πλούτος περνάει πλέον μέσα από τις τράπεζες) γίνονται τροφοδότες κεφαλαίου στην τράπεζα-πιστωτή εκπαιδεύονται να έχουν τα μάτια τους ανοικτά ώστε να βγει το σάπιο μήλο από το καλάθι πριν προλάβει να χαλάσει και τα υπόλοιπα. Αναγορεύονται, θέλοντας και μη, σε συνυπεύθυνους για τη διατήρηση του ελάχιστου επίπεδου εμπιστοσύνης που απαιτείται ώστε το χρήμα να συνεχίσει να κυκλοφορεί.

Τα δεκάδες bank runs που βίωσαν σχεδόν όλες οι δυτικές οικονομίες στην βιομηχανική εποχή είναι αποτέλεσμα αυτής ακριβώς της εκπαίδευσης. Οι δεκάδες πολύπλοκοι ελεγκτικοί και ρυθμιστικοί μηχανισμοί που εγκαινιάζονταν στον απόηχο κάθε τραπεζικού πανικού (και όλοι τους απέτυχαν να προλάβουν τον επόμενο) είναι αποτέλεσμα αυτής ακριβώς της εκπαίδευσης. Σε όλες τις τραπεζικές κρίσεις δεκάδες τράπεζες κατέρρευσαν εν μία νυκτί, χιλιάδες ανυποψίαστοι ανθρωποι έχασαν τις οικονομίες τους, και για κάποιο μικρό ή μεγάλο διάστημα η πιστωτική λειτουργία επιβραδύνθηκε ή σχεδόν σταμάτησε μέχρις ότου φανεί πως τα σάπια μήλα απομακρύνθηκαν απ’το καλάθι(7) κι η εμπιστοσύνη στο σύστημα επανέλθει στα επίπεδα λειτουργίας του συστήματος. Σε όλες. Μέχρι εκείνη του 2008. Γιατί εκείνη ήταν διαφορετική.

Η κρίση του 2008 έδειξε πως το τραπεζικό σύστημα, δημιούργημα της βιομηχανικής εποχής για να βγάλει το κεφάλαιο από το σεντούκι και να το βάλει σε κυκλοφορία, έφτασε στο τέλος του. Πως η οικονομία έντασης κεφαλαίου θέλει πλέον έναν άλλο μηχανισμό εδραίωσης της ελάχιστης εμπιστοσύνης που απαιτείται προκειμένου κάποιοι να δανείζουν χρήματα σε άλλους. Η πιστωτική λειτουργία στην παγκόσμια οικονομία βρέθηκε χωρίς μηχανισμό διαχείρισης της δυσπιστίας όσων την τροφοδοτούν με κεφάλαιο – δηλαδή όλων μας. Οι πολίτες-καταθέτες αντέδρασαν όπως ακριβώς είχαν εκπαιδευτεί: αρνήθηκαν (κι αρνούνται ακόμη και σήμερα, όπως δείχνει το ύψος των καταθέσεων παγκοσμίως) να αφήσουν τις οικονομίες τους στα χέρια ιδρυμάτων (τράπεζες) που “έπαιξαν με τα λεφτά τους”(8).

Η λύση που βρέθηκε είναι να δημιουργηθεί μια ενδιάμεση βαθμίδα στη ροή του κεφαλαίου προς το πιστωτικό σύστημα δίνοντας μια απελπισμένη ένεση εμπιστοσύνης ώστε να μην ξαναμπούν τα κεφάλαια στα σεντούκια και τα στρώματα. Οι εκλεγμένες κυβερνήσεις κι οι κεντρικές τράπεζες έγιναν, για λογαριασμό όλων, οι μεγαλοκαταθέτες που εξασφαλίζουν πως το πιστωτικό σύστημα δεν θα μείνει χωρίς κεφάλαιο για να αλλάζει χέρια. Αλλά ήταν, κι είναι, η έσχατη λύση. Η παγκόσμια οικονομία έντασης κεφαλαίου αντιμετώπισε την κρίση εμπιστοσύνης μετά τα γεγονότα του 2008, βάζοντας δηλαδή τους τελευταίους έμπιστους – κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες – να κρατήσουν τη ροή κεφαλαίου ζωντανή: παίζει, κυριολεκτικά, τα ρέστα της. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί τι θα επακολουθήσει αν κάτι πάει στραβά κι αποδειχτούν αναξιόπιστοι κι αυτοί οι τελευταίοι έμπιστοι. Μέχρι λοιπόν να βρεθεί ο νέος οικονομικός θεσμός που θα αντικαταστήσει τις – όχι απλά απαρχαιωμένες μα, πλέον, επικίνδυνες – τράπεζες, όλα κρέμονται από μία κλωστή. Κι όλοι είναι πολύ προσεκτικοί για να μην χαθεί κι άλλη εμπιστοσύνη.

Αγαπητέ επισκέπτη, σε συγχαίρω για την υπομονή σου να διαβάσεις όλα τα παραπάνω. Γιατί γράφτηκαν όμως;…

Όταν οι εκπρόσωποι της ελληνικής κυβέρνησης έπαιρναν το αεροπλάνο για να συναντήσουν τους εταίρους στην Εσπερία δεν πήγαιναν σε ένα ραντεβού στα τυφλά. Το κείμενο αυτό προσπάθησε να περιγράψει κάποια από τα βιώματα, την ιστορία, την κουλτούρα, τις σκέψεις και τις ανησυχίες που ο Ευρωπαίος συνομιλητής της ελληνικής κυβέρνησης έφερνε μαζί του καθώς έπαιρνε τη θέση του γύρω από το τραπέζι που κάθισε κι ο “Γιάνης μας”. Και τίποτε από τα παραπάνω δεν είναι κρυμμένο μυστικό, έτσι δεν είναι;

Πώς τα πήγαν λοιπόν μεταξύ τους; Χμ, έχω κάποιες σκέψεις αλλά καλύτερα ας τις γράψω σε κάποιαν άλλη ανάρτηση.


(1) Ο οποίος φυσικά δεν το έχει ούτε για χάρισμα ούτε για πέταμα.

(2) Όχι φυσικά για να το ακουμπήσει στο τραπέζι του και να κάθεται να το καμαρώνει.

(3) Το 1750, το προσδόκιμο ζωής ήταν 30-40 χρόνια (σήμερα περίπου 70), ενώ ο παγκόσμιος πληθυσμός έφτανε το 1 δις  (7.2 δις το 2013).

(4) Οι Ισπανοί κατακτητές της Νότιας Αμερικής προχώρησαν ένα βήμα παραπάνω, εξοντώνοντας εκατομμύρια ιθαγενείς κι εξαφανίζοντας πολιτισμούς αιώνων προκειμένου να γεμίζουν με χρυσάφι τα σεντούκια των βασιλέων χρηματοδοτών τους.

(5) Η υποθήκευση μιας λίβρας κρέατος από το σώμα του οφειλέτη στον σαιξπηρικό “Έμπορο της Βενετίας” θα άφηνε μάλλον αδιάφορο τον πιστωτή της βιομηχανικής εποχής: πώς να πουλήσεις ανθρώπινο κρέας για να βγάλεις τα σπασμένα;…

(6) Όπως παραπροϊόντα δυσπιστίας είναι κι οι χαρτορίχτρες κι οι καφετζούδες.

(7) Πιο σωστά: όσα έδειχναν σάπια αυτή τη φορά.

(8) Φαίνεται ξανά πόσο χαζά είναι τα μυθεύματα περί “προτεσταντικής ηθικής”: οι πολίτες των χωρών που διέσωσαν τις πτωχευμένες τράπεζες από κατάρρευση με δημόσια κεφάλαια δεν στράφηκαν εναντίον των “ανήθικων οφειλετών” που “δεν πλήρωσαν τα δάνειά τους” αλλά εναντίον των τραπεζιτών που διαχειρίστηκαν καταστροφικά τα χρήματα που τους εμπιστεύτηκαν. Τα δεκάδες βιβλία που αναφέρονται στις τράπεζες-σύμβολα της κρίσης του 2008 (ABN-Amro, RBS, Anglo-Irish, Lehmann Brothers) και στον τρόπο που διοικήθηκαν για να οδηγηθούν στην κατάρρευση έγιναν best-sellers, την ίδια στιγμή που τα – ελάχιστα – λιβελλογραφήματα εναντίον των “κακών οφειλετών” παραμένουν απούλητα στα ράφια.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Άποψη, Ελληνικά

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s